چگونه دانش کهن طب اسلامی از دل طومارهای کاغذی هزارساله به اتاقهای عمل پیشرفته و دستگاههای مدرن امروزی متصل میشود؟ پاسخ این پرسش در یک رویداد ارزشمند فرهنگی نهفته است: رونمایی از کتاب کاتالوگ «منتخبی از مخطوطات طبی و علوم وابسته در کتابخانه آستان قدس رضوی»؛ اثری نفیس و مشترک که به همت «سازمان کتابخانه، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی» و «بیمارستان فوقتخصصی رضوی» به ثمر رسیده است. در این گزارش قصد داریم ورقهای تاریخ را به عقب برگردانیم و دستاوردهای پزشکی کهن ایرانی- اسلامی را در آینه این گنجینه درخشان به تماشا بنشینیم.
پیوند تاریخ پزشکی در آستان قدس رضوی با وقف
کتابخانه آستان قدس رضوی یکی از کهنترین کتابخانههای جهان است که در جوار بارگاه مطهر حضرت رضا(ع) و براساس وقف شکل گرفته و در گذر قرنهای متوالی، در حفظ و نگهداری از میراث گذشتگان و نشر دانش و آگاهی سهم بسزایی داشته است. نخستین کتاب (مربوط به جزوههای قرآنی کشواد بن املاس) به سال۳۲۷ هجری قمری، وقف این کتابخانه شده و طی هزار سال گذشته، منابع ارزشمندی به این آستان مقدس وقف و اهدا شده است. همچنین، تشکیلات اداری این کتابخانه و مشاغل مرتبط با آن در دوره صفوی سامان یافته و در همین دوره، نخستین فهرستهای کتابخانه آستان قدس نیز تدوین شده است.
براساس سخنان حجتالاسلام والمسلمین سیدجلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی که در مقدمه این کتاب کاتالوگ چاپ شده، مطالعه اسناد و مدارک موجود نشان میدهد تاریخ پزشکی در آستان قدس رضوی با مقوله وقف پیونده خورده است، به طوری که تعدادی از واقفان، بخشی از داراییهای خود را به این امر اختصاص دادهاند تا جایی که موقوفات پزشکی بیشترین کارکرد را در پیشبرد این علم در دورههای تاریخی داشته است.
وی ادامه میدهد: در این راستا، ارادتمندانی از زائران و مجاوران بارگاه مطهر امام هشتم(ع)، آثار و اسناد و موقوفات خویش را وقف بر این مجموعه کردهاند، به نحوی که این موقوفات موجب رشد علمی و پیدایش مجموعههایی شده که تعالی علمی نهادهای وابسته به این آستان مقدس را رقم زده و زیرمجموعههای درمانی آستان قدس رضوی از بارزترین مظاهر این نظام اداری و سازمانی مدون در تشکیلات منسوب به این آستان مبارک است.
قدیمیترین نسخه طبی مربوط به بیش از هزار سال پیش
حجتالاسلام والمسلمین حسینی با اشاره به اینکه ۳هزار نسخه طبی توسط واقفان در طول هزار سال بر آستان مقدس امام هشتم(ع) وقف شده است، بیان میکند: این اقدام حاصل اندیشه و نیت خالص بسیاری از طبیبان جهان اسلام است که گاه مورد مراجعه پزشکان آستان مقدس حضرت رضا(ع) نیز بوده، به گونهای که قدیمیترین نسخه خطی در امور طبی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، مربوط به سال۳۹۶ هجری قمری یعنی حدود هزار و ۵۲سال پیش است. همچنین صدها سند و مدرک مربوط به موقوفات و خدمات پزشکی آستان قدس رضوی در گنجینه اسناد سازمان کتابخانههای این آستان مبارک، روایتگر تلاش واقفان و کسانی است که سعی کردهاند سلامت زائران و مجاوران بارگاه مطهر عالم آل محمد(ع) را حفظ کرده و آن را ارتقا بخشند. وی ادامه میدهد: در کنار این میراث مکتوب طبی هزار ساله، دارالشفای آستان قدس رضوی که نمونه عینی این میراث پزشکی است، طی ۵۰۰سال، سعی کرده است آن دانش نظری مذکور در کتابهای طبی را برای پاسداشت سلامت زائران و مجاوران به کار گیرد.
الگوی درمانی؛ از «شربتخانه» تا «بیمارستان فوق تخصصی رضوی»
همچنین مطابق اظهارات «دکتر محسن محور» مدیرعامل بیمارستان فوق تخصصی رضوی که در مقدمه این کتاب کاتالوگ چاپ شده، مجموعه درمانی دارالشفای آستان قدس رضوی تا پایان دوره صفویه به لحاظ تشکیلات اداری و مالی زیرمجموعه یکی از بیوتات حرم مطهر امام هشتم(ع) به نام شربتخانه بوده است و پس از جدایی از شربتخانه در دوره افشاریه، این نهاد درمانی با عنوان دارالشفای مبارکه روند رو به رشد خود را به صورت مستقل ادامه میدهد. وی بیان میکند: در دوره قاجاریه با اصلاحاتی که در این مرکز درمانی انجام میشود، این مجموعه به یکی از مراکز مهم درمانی شهر مقدس مشهد تبدیل شده و افراد زیادی با توجه به همجواری آن با بارگاه مطهر امام هشتم(ع) به آنجا مراجعه میکردند.
دکتر محور ادامه میدهد: با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال۱۳۵۷ شمسی و اهمیت بیش از پیش تکریم زائران و مجاوران بارگاه مطهر حضرت رضا(ع)، علاوه بر بهسازی فضاهای درمانی تاریخی، آستان قدس رضوی اقدام به تأسیس بیمارستان فوق تخصصی رضوی در سال۱۳۸۴ شمسی میکند و با بهرهگیری از تجهیزات پیشرفته، فصل جدیدی در تاریخ طب و پزشکی آستان قدس رضوی را رقم میزند. در واقع آن میراث مکتوب که سابقهای دیرینه در کتابخانه آستان قدس رضوی داشته است، تجلی و بروز عینی و امتداد علمی و عملی خود را در مراکز فوق تخصصی درمانی آستان قدس رضوی به ظهور میرساند.
تالار افتخارات؛ واقفانی که نامشان در تاریخ به یادگار ماند
مدیرعامل بیمارستان فوق تخصصی رضوی در بخش دیگری از سخنانش تصریح میکند: اما این میراث ارزشمند چه در قالب سازهها و تجهیزات و چه در زمینه کتابهای خطی، حاصل ارادت، مجاهدت و دلسوزی واقفان ارجمندی است که موقوفات و آثار گرانبهایی را در این زمینه و در سالهای متمادی، وقف تشکیلات بارگاه مطهر حضرت رضا(ع) کردهاند. واقفانی همچون: «خواجه شیراحمد (۱۰۱۴ق)»، «شاه عباس اول صفوی (۱۰۱۷ق)»، «فاضلخان (۱۰۶۵ق)»، «ابن خاتون عاملی (۱۰۶۵ق)»، «نادرشاه افشار (۱۱۴۵ق)»، «عضدالملک (۱۲۷۶ق)»، «حاج قائم مقام (۱۳۱۶ق)»، «ملکزاده کوثر (۱۳۲۶ شمسی)»، «خان بابا مشار (۱۳۴۶شمسی)»، «رهبر شهید انقلاب (۱۳۷۲شمسی)»، «آیتالله سیداحمد زنجانی (۱۳۸۴شمسی)»، «خاندان اولیائی طبائی (۱۳۹۵شمسی)» و... .
گواهی بر شکوه میراث مکتوب پزشکی در آستان قدس رضوی
این مقام مسئول در بخش دیگری از سخنانش تصریح میکند: این کتاب کاتالوگ با هدف ارائه تصویری مستند و علمی از بخشی از میراث مکتوب پزشکی موجود در گنجینه رضوی، بهعنوان ریشههای علمی تاریخی فعالیتهای درمانی آستان قدس رضوی و فراهم آوردن زمینهای مناسب برای بهرهبرداری پژوهشگران و علاقهمندان این حوزه، چاپ و منتشر شده و این کتاب کاتالوگ نهتنها گواهی بر شکوه میراث مکتوب پزشکی در این آستان مقدس است، بلکه گامی نمادین در تداوم پیوند دیرینهای است که گنجینههای دانش را به بالندگیهای امروزه، همچون بیمارستان فوق تخصصی رضوی متصل میکند. کاتالوگ «منتخبی از مخطوطات طبی» فقط مروری بر گذشته نیست؛ بلکه گواهی بر شناسنامه علمی ایران و اسلام است. این اثر ارزشمند به پژوهشگران امروز یادآوری میکند درخت تناور پزشکی مدرن در این دیار، ریشه در هزار سال دانش، ایثار و وقفیاتی دارد که برای پاسداشت «نعمت سلامت» شکل گرفتهاند.
رونمایی از ۷۰شاهکار مکتوب طب کهن
این کاتالوگ، تنها یک فهرستنویسی ساده نیست؛ بلکه گزیدهای مصور و هنرمندانه از بیش از ۷۰نسخه خطی نادر است که بر اساس قدمت، ارزش هنری، یگانگی نسخه و شهرت مؤلف انتخاب شدهاند.
در میان این شاهکارهای چشمنواز که در کتاب به تصویر کشیده شدهاند، عناوین شگفتانگیزی به چشم میخورد:
رساله فی تدبیر الصحه بالمطعم والمشرب (کتابت: ۳۹۶ قمری) – قدیمیترین نسخه خطی طبی موجود در آستان قدس.
ماهیه الحزن و اسبابه (منسوب به ابنسینا - ۶۲۷ قمری) – جستاری در روانپزشکی و ریشهیابی افسردگی.
الذهبیه (طب الرضا) (کتابت: ۱۱۳۱ قمری) – رساله معروف درمانی منسوب به امام علی بن موسی الرضا(ع).
تقویم الصحه بالاسباب السته (اثر ابن بطلان - قرن ۷ قمری) – جدولبندی مبتکرانه برای حفظ سلامت.
صحاح الادویه (اثر حاج زینالعطار - قرن ۱۰ قمری) – دانشنامه داروشناسی کهن.
نظر شما